A lingua propia da Coruña é o ‘Koruño’, chorbo!

Galicia, ano 2010. A poboación de todo o país exprésase habitualmente en galego ou castelán. Toda? Non. Moita da poboación dunha cidade situada no noroeste do territorio fala unha lingua da que os filólogos descoñecen as súas orixes. Probablemente ninguén en Vigo escoitará nunca a palabra chukel. Poucos rapaces en Compostela falarán do moito que queren a súa ja. E o máis seguro é que un lugués pense que o puril é unha especie de residuo orgánico. Porén, moitos coruñeses saben que se está a falar dun can, da moza e dun señor maior.
Expresións como as anteriores son propias do koruño, unha lingua que só se fala na Coruña e que non responde a ningún tipo de estrutura gramatical e morfolóxica coñecida. Agora, unha curta saca á luz pública os segredos desa lingua, que resulta ignota para máis de dous millóns e medio de galegos.
Koruño: O legado de Hércules é unha curtametraxe que naceu no marco do curso Social Cine, organizado polos servizos sociais do Concello da Coruña. Os profesores propuxeron aos alumnos votar que tipo de traballo de fin de curso querían facer e o gañador resultou ser o proxecto Koruño: O legado de Hércules.
O que comezou como unha ­práctica de fin de curso converteuse nun boom nas redes sociais. Máis de 2.300 seguidores en Facebook en menos de dez días testemúñano. Foi entón cando Daniel López e Erica Esmorís tomaron conciencia da repercusión do que tiñan entre mans, e se decidiron a levar adiante un proxecto no que participaron “dous profesores, 30 alumnos, moitos colaboradores e cero euros”, apunta Erica Esmorís.
Labañou, un barrio popular da cidade herculina, acolleu na noite de onte a presentación do froito do seu traballo, unha curtametraxe de 40 minutos. O centro cívico do barrio estaba a rebordar. Entre os asistentes, multitude de veciños, varios medios de comunicación, os directamente implicados na elaboración da película e a concelleira de Servizos Sociais da Coruña, Silvia Longueira.
A gala, que como as grandes superproducións de Hollywood, contou con photocall e alfombra vermella, foi conducida por Antón Lezcano e Txury Ferrer. Nun exercicio de normalización lingüística sen precedentes, despois das intervencións de Lezcano ou dos diferentes convidados que foron pasando polo escenario –realizadas indistintamente en galego ou castelán– Ferrer encargábase da tradución simultánea ao koruño.
Levada a cabo como gala de entrega de premios, polo escenario foron desfilando persoeiros como a concelleira Silvia Longueira –que se animou a pronunciar unhas palabras en koruño, agradecendo o seu traballo aos responsables “de toda esta movida”–, ou o humorista Pedro Brandariz, que protagonizou un dos momentos estelares da noite, ao por a todo o auditorio a corear expresións tan koruñas como “buah neno!” e “que movida!”.
Agora, como se dixo na gala, só queda “converter o koruño en obxecto de especial protección, como a Torre”.

DA FONSAGRADA A VILARDIAZ NON TE PERDAS

DE LUGO A FONSGRADA TRES PORTOS E UN SILO DE SAL

Fuxe Santa Claus que aí vén o noso Apalpador!

Moito antes de que o Papá Noel ou Santa Claus viñese importado dende outras latitudes, en Galiza tamén había unha figura mítica propia do Nadal: O Apalpador. Mais nestes tempos de présa e consumo, o persoeiro autóctono ficou no esquecemento. Este ano dende a asociación A Gentalha do Pichel (Compostela) están a difundir a súa figura.O Apalpador é un vello xigante, de oficio carboeiro, que vive nas devesa das altas montañas. Na noite de Nadal baixaba ás aldeas para achegarse aos nenos e ás nenas que durmían. Caladiñamente, apalpáballes as barrigas para ver se os pícaros estaban ben alimentados. Logo de desexarlle que no ano vindeiro non pasasen máis fame, marchaba deixándolles unha boa presada de castañas quentes.A tradición, recollida por José André Lôpez Goncález nas comarcas do Courel e do Cebreiro, reflicte a conexión desta figura con outras semellantes como o Olentzero, o Pai Inverno ou o propio Papá Noel. Algín cren que se trata dun costume de orixe pre-cristián que no seu momento debeu estar espallado por todo o país e que foi desaparecendo progresivamente.Dende A Gentalha do Pichel animan a que se reintroduza esta figura para popularizala entre os máis pícaros.

A Xunta teme a chegada do mapache, moi difícil de erradicar

O mapache non teme ao home e entra en vivendas rurais, con grave perigo para os animais domésticos

A expansión do carnívoro americano poría en perigo a numerosos animais sobre os que depreda
O achado dun exemplar atropelado inqueda a Medio Rural pola incidencia da especie na biodiversidade

A Consellería de Medio Rural centra os seus esforzos en evitar a chegada e expansión por Galicia do mapache (Procyon lotor) , un carnívoro americano que se comporta como infesta moi daniña para o medio e que afecta á biodiversidade.
«Cremos que aínda non entrou, pero podería facelo en calquera momento -afirma Jesús Santamarina, xefe do Servizo de Conservación dá Biodiversidade da Consellería de Medio Rural-. Preocúpanos a súa posible aparición. Xa atopamos un atropelado nunha estrada -prosegue-, aínda que podería ser unha mascota fuxida. Pero á vista do que pasou noutras zonas de Europa nas que se asentou esta especie exótica invasora, a súa chegada sería un grave problema. En Madrid, por exemplo, xa hai poboacións difíciles de controlar».
A Xunta considera ao mapache un depredador oportunista que incide sobre moitas especies. «Compite polo alimento e ata depreda sobre elas, o que afecta á biodiversidade», afirma Santamarina, un problema similar ao que está a causar xa o visón americano, absolutamente estendido.
Unha vez instalado, «o mapache é moi difícil de erradicar porque é un animal intelixente que ata sabe saír das trampas». Medio Rural non descarta que chegue a Galicia por expansión desde outros puntos do país, pero considera máis probable que se acomode na natureza por soltas non autorizadas. «Hai quen o ten como mascota e abandónao no campo. Hoxe adquírense ata por Internet», revela Santamarina.
O mexillón cebra
A Xunta mantense alerta para intentar reaccionar de inmediato se localiza algún exemplar desta especie, que é «a que máis nos preocupa xunto co mexillón cebra, que tampouco entrou de momento».
E non o fixo grazas á rede de alerta creada no 2007 para impedilo e que se basea, por exemplo, en controlar e limpar pequenas embarcacións procedentes de canles nos que é praga e que poden traelo adherido, ou en revisar os cebos dos pescadores.

A lei de Herodes para acabar cos becerros antes de que sexan un estorbo

A Antonio Penas, un gandeiro de Silleda socio dunha cooperativa cunhas 300 reses leiteiras, pasoulle o mesmo que a José Antonio Villamor. Fai un par de semanas tivo que vender un becerro por 1,6 euros porque non estaba na lonxa o día da feira e non puido rexeitar a oferta que un tratante fixo polo animal.
O pasado martes, Antonio levou a Silleda outros tres tenreiros pintos, e quedou á poxa. Por dous deles pagáronlle 34 euros, pero o terceiro obtivo a cotización máis baixa do día: 16 euros, case dez veces máis que aquel martes negro de outubro, pero aínda, ao seu xuízo, «unha ruína». «Rexeitei a oferta porque unha tía miña quere cebar un xato para matalo na casa, así que vai para ela».
Antonio herdou a súa explotación dos seus pais, e hai seis anos, decidiu asociarse con outros gandeiros da comarca para crear a cooperativa, porque era o único xeito de saír adiante e garantir certa rendibilidade á súa actividade. Tamén, para ter algún día libre, algo de vacacións... «Pero non creas que lle vexo futuro a isto. Cada vez menos», di.
Dous mil euros ao mes
A cooperativa de Antonio é dez veces máis grande que a granxa de José Antonio no Pino, e o problema dos becerros é para el ata máis grave. Agora, entre machos e femias, ten uns corenta, que se beberían entre 200 e 240 litros diarios de leite fresco -a produción de oito vacas- se mamaran das súas nais. Danlles leite en po, pero o gasto é elevado: 1,8 euros ao día por animal, 72 euros por todos eles, é dicir máis de 2.000 euros ao mes.
Algúns gandeiros non están dispostos a perder ese diñeiro, e os que acaban pagándoo son os tenreiros, a moitos dos cales nin sequera alimentan en condicións. «Hai xente que só lles dá a auga de limpar vos tanques de frío», explica un produtor, que elude identificarse e que xustifica así o mal estado no que algúns animais chegan ao mercado. Tamén afirma que moitos gandeiros prefiren ata que se morran de fame, porque o seguro cobre ese risco. «Moitos non ou din, pero queren que se faga como en Francia: unha lei de Herodes, para que se permita matar ou xatos en canto nacen».

O país das vacas que non valen nada

Un empregado da feira suxeita un tenreiro que se pagou a 16 euros

A crise afunde os prezos gandeiros na Central Agropecuaria de Galicia, en Silleda, onde os animais de menor valor chegaron a pagarse a 1,60 euros

Se preguntas a un gandeiro canto custa unha vaca, sempre dirá o mesmo: «Depende». E se interrogas a un tratante polo prezo que está disposto a pagar por un tenreiro, obterás idéntica resposta: «Depende, ¡oh!». Un transportista contestará igual se algún curioso quere saber canto cobra por levar no seu camión un hato de becerras desde a granxa á feira, o mesmo que fará un carniceiro para explicar o que gaña vendendo no seu establecemento a carne da res que acaba de adquirir no mercado almacenista: «Depende dá vaca, claro».
Galicia case sempre responde aos seus tópicos, e a feira de gando vacún que se celebra todos os martes na Central Agropecuaria de Galicia, en Silleda, cúmpreos de corrida. A cotización das vacas fluctúa como as accións das grandes compañías en calquera bolsa do mundo, todo depende da man invisible do mercado. Se hai máis demanda que oferta, a cotización sobe. Se pasa ao revés, o prezo baixa.
O mecanismo de fixación de prezos é sinxelo, pero nos últimos tempos os do bovino galego non paran de baixar. E a principios de outubro chegaron ao seu punto de inflexión. A cotización dos animais máis baratos caeu ata un 40%, e algúns gandeiros tiveron que vendelos por cantidades ridículas.
Un erro
Pasoulle a José Antonio Villamor Boo, un produtor de leite de Ferreiros, no municipio coruñés do Pino, preto de Santiago. Ao principio pensou que se trataba dun erro, e logo dunha broma. De feito, cando lle entregaron o talón ao seu nome creu que puña 160 euros. Con todo, cando se fixou cun pouco máis de detalle a mañá en que ía cobralo, advertiu que unha coma convertía esa cifra nun chiste de mal gusto: 1,60 euros -1,50 máis IVE co desconto do IRPF- por un tenreiro pinto, de raza frisoa, que levou a empresa cántabra Gañados Mar.
«Por eses cartos prefería regalalo», conta José Antonio, que non sabe se mostrarse retranqueiro ou indignado cando insignia no seu cortello, rodeado das súas trinta vacas leiteiras, un cheque bancario que nunca fará efectivo: «Non teño conta nesa entidade, e cos gastos de cobralo, aínda tería que poñer eu do meu peto», lamenta.
José Antonio leva anos enviando becerros a Silleda, onde os prezos se establecen nunha poxa a cegas que nin sequera precisa da presenza do gandeiro. Entre as seis e as once da mañá, os tratantes observan e avalían o gando, e fan poxas anónimas e individuais por cada animal. As plicas introdúcense nun sistema informático, e o computador e os empregados da feira limpan posibles erros, detectan se hai intentos de amañar poxas á baixa, e adxudican cada res á oferta máis alta. Comprador e vendedor teñen oportunidade de retractarse antes de acordar a transacción, pero como lles pasou a outros gandeiros aquel día, José Antonio non puido facelo porque non estaba alí.
Folga
A feira do martes anterior suspendeuse por mor da folga xeral, polo que na seguinte había un exceso de oferta de gando. Iso, unido á alza que levan experimentando os prezos do penso desde hai meses, afundiu a cotización das vacas. «Xa lle dixen ao transportista que a próxima vez vos traia de volta», di José Antonio, explicando que, ata agora, sempre lle pagaron cantidades razoables polos seus becerros: «Nunca vendín un por menos de cen euros», asegura.
Sabe dabondo que non se fará rico vendendo pintos machos, porque son os animais que peor se pagan nas feiras. A raza frisoa, que se caracteriza polos manchas negras que salpican a pel branca do animal, se cría sobre todo para dar leite, e os machos, claro, non serven para iso. Tampouco son os mellores para a produción de carne, porque a súa constitución é enxoita e liviá, non como a dos tenreiros de loura galega, anchos, fortes e musculosos. Ademais, os pintos bébense ata seis litros diarios de leite, o que supón un gasto duns sesenta euros mensuais por cabeza.
Eses becerros son un custoso estorbo na granxa, e por iso o mellor é vendelos canto antes. Pero por 1,60 euros, moitos gandeiros pensan que nin sequera merece a pena mandalos ao mercado.
Transporte e veterinario
Segundo José Antonio, só o transporte desde a explotación á feira rolda os 15 euros por animal, que se suman aos 2,60 euros da identificación veterinaria e aos 10 que custa de media cubrir unha vaca -han de criar para empezar a dar leite-. «A próxima vez regalareillo a alguén, alomenos así farei un amigo, porque ao tratante que ou levou nin siquera ou coñezo, e vaia agasallo que lle fixen», advirte o gandeiro, quen, con todo, tampouco ten moi claro que a solución pase por aí. ¿Volverá mandar becerros á feira? «Pois home, non ou sei. Iso depende». O mesmo día que lle pagaron un prezo de chiste por un pinto, José Antonio vendeu outro tenreiro de raza limosín por 236 euros.