MAMIFEROS VERTEBRADOS DE BURON (5): O LOBO

 

Alfonso Roldán. Lobo entre a maleza

 

FICHA TECNICA

 

Nomeme eonaviego: Lobo

Nome galego: lobo

Nome castelán: lobo

Nome científico: Canis Lupus

Orde: carnívora (carnívoros).

Familia: Cánidos.Canis lupus (Linnaeus, 1758)

Especies presentes: Unha soa especie para a Península Ibérica. Cabrera describiu dúas subespecies na Península Ibérica: o Canis lupus signatus, que corresponde ao lobo peninsular actual e o Canis lupus deitanus, que indica localizábase no SUESTE peninsular, de menor tamaño e aspecto chacaloide, o que se encontra moi cuestionado hoxe en día.

Lonxitude da cabeza e corpo, sen incluír a cola: uns 120 cms.

Lonxitude da cola: de 40 a 50 cms.

Peso: Entre 28 e 46 Kgs., estando a media en torno aos 32 Kgs. nos machos e en 28 Kgs. nas femias.

Status da especie: A Lista Vermella de Animais Ameazados da UICN (2000) incluíu o Lobo a nivel mundial na categoría de "Risco menor, mínima preocupación", e á poboación ibérica na categoría de "Risco menor, dependente de conservación".A Directiva Hábitats da Unión Europea, aprobada en maio de 1992 e adoptada pola lexislación española en decembro de 1995, inclúe ao lobo ao Sur do Douro como especie prioritaria nos Anexos II e IV, que esixen respectivamente a designación de zonas especiais de conservación e a protección estrita das súas poboacións. En consecuencia, o lobo está "estritamente protexido" en Extremadura, Castela - A Mancha e Andalucía, encontrándose en Serra Morena (Andalucía) o territorio máis meridional da subespecie ibérica, con graves riscos de supervivencia futura.Pola contra, as poboacións españolas do norte do Douro inclúense no Anexo V, o de especies que "poden ser sometidas a plans de xestión", e que se traduce en que estas poboacións poden ser consideradas como "cinexéticas

 

Relacións entre o lobo e o home (Clickea no enlace)

http://issuu.com/forestman/docs/fauna-iberica-06.el-fin-de-un-antagonismo-prehisto/1?mode=a_p

http://issuu.com/forestman/docs/fauna-iberica-05.el-codigo-de-las-fieras.29.04.196/1?mode=a_p

 

DESCRIPCION DA ESPECIE

 

Lobo en estado agresivo

 

Co aspecto característico dun cánido, o lobo é de complexión robusta, cabeza grande e redondeada, na que destacan as súas orellas triangulares, sempre erguidas, aínda que curtas, e os seus vivos ollos de cor tipicamente dourado ou ambarina, aínda que tamén hai exemplares con ollos claros e azulados. A pelaxe do lobo, adaptado aos rigores da montaña, é moi espeso, máis en inverno que en verán, mentres que a cola é grosa e aparece densamente poboada, coa punta negra.O lobo é unha especie moi sociable, que vive en mandas, de tamaño variable, que poden alcanzar os 20-30 exemplares en Canadá e EUA, mentres que na Península Ibérica oscila entre os 2 e 9 individuos, sendo o máis frecuente encontrar grupos de 3-6 exemplares. Dentro do grupo hai unha orde xerárquica moi marcada. A principal actividade da manda, a caza que lle proporciona alimentos, faise en grupo. Por regra xeral, os lobos desprázanse en fila india, nunha característica marcha ao trote (popularmente chamado "trote lobero"). Non sempre abre a marcha o individuo dominante, senón que con frecuencia o fai un individuo que actúa como prospector e que transmite algún tipo de sinais ao resto do grupo. Durante as cazarías o traballo está perfectamente distribuído. no que a resistencia prima sobre a potencia. Por esta razón a táctica de caza consiste en esgotar á presa, perseguíndoa ata que a súa captura se fai posible, podendo manter a persecución das súas presas durante uns 20 minutos.

 

 

Fotografía de CARLOS SANZ (lobos en celo)

 

 

 

No ataque ás presas, adoitan poñer en práctica os lobos tres tipos de técnicas, en función do tamaño da presa. Así contra as presas de gran tamaño, como vacas, cabalos ou cervos, os lobos infiren feridas na parte posterior do corpo, centrándose sobre todo na rexión ventral. Contra as presas de mediano tamaño, como os xabarís, os adoitan agarrar polas orellas, un por cala lado, mentres que un terceiro o fai pola cola, e o resto infrínxenlle feridas polo ventre, para provocar a saída das vísceras; mentres que nos exemplares de pequeno tamaño como ovellas, cabras, corzos, cervatos, cans, raposos, outros carnívoros ou coellos, os lobos proceden mordendo no colo, buscando a fractura da rexión cervical, e a esgazadura da traquea e a glote.

 

 

 

Lobos ouveando

 

En canto ao hábitat o lobo selecciona lugares que non sexan frecuentados polo home, e que conten con disponibilidades alimenticias e augas, esencial na súa supervivencia. Algúns estudos puxeron de manifesto como as áreas de campeo do lobo están en torno aos 100-200 km2, dependendo especialmente da dispoñibilidade de alimento. En inverno desprázase frecuentemente a calquera hora do día, en zonas pouco humanizadas, mentres que en verán prefire facelo ao atardecer e amencer.O lobo ten uns sentidos moi desenvolvidos, podendo captar ultrasóns por enriba dos 20.000 ciclos. A vista está tamén moi desenvolvida, aínda que é o olfacto o sentido máis perfeccionado, podendo olfactear presas co vento a favor a grandes distancias

 

O lobo é unha especie moi territorial, desempeñando o ouveo unha importante comunicación intraespecífica, defendendo con violencia o seu territorio doutros conxéneres intrusos, para o que marca o seu espazo con marcas que se acumulan normalmente en lugares de tránsito doutros conxéneres como cruces de camiños, devasas ou sendeiros, para iso utiliza catro formas características de marcas:1. - Deposita excrementos e mexa en pedras e puntos elevados.2. - Rabuña o chan, particularmente coas patas traseiras.3. - Refrega o seu corpo contra plantas, árbores e rochas, mesmo sobre os cadáveres de animais, para impregnalo o seu olor corporal.4. - Por secrecións da glándula da rexión caudal.A nivel planetario o lobo orixinariamente estendíase por gran parte do Hemisferio Norte. Na actualidade estímase que a poboación mundial é duns 200.000 exemplares, dos que as principais poboacións se localizan en Canadá-Alasca (uns 60.000) e entre o sueste de Europa e Asía Central, albergando case o 50% da poboación mundial. Nos últimos anos constatouse a recolonización dalgúns territorios en Francia, por exemplares procedentes do Alpes italianos. E algúns destes exemplares chegaron mesmo ao Pireneo catalán.Chegáronse a diferenciar ata 35 subespecies de lobo en todo o mundo, aínda que nos últimos anos os especialistas as adoitan reducir a unhas 15, que pola súa coloración xeral se poden englobar en catro grupos: lobos brancos (Canis lupus tundrarum en Alasca, C.l.albus na rexión ártica europea), lobos vermellos (C.l.pallipes nas zonas predesérticas de Eurasia), lobos grises (C.l.pambasileus en Alasca) e lobos pardos (C.l.signatus na Península Ibérica, C.l.lupus en Eurasia). A subespecie ibérica caracterízase principalmente polas liñas lonxitudinais negras das patas dianteiras.

 

Nun censo efectuado no ano 1988, estimouse que a poboación española de lobos estaba en torno a uns 300 grupos familiares, cuns 1.500 a 2.000 individuos, con flutuacións poboacións dependendo da época do ano, máis tras os nacementos de primavera. Case o 90% desta poboación se concentraba na zona NON da Península, repartida entre o 54% Castela-León e o 34% Galicia. A maior densidade de lobos de encontra na provincia de Zamora, na chamada Serra da Cobra cunha densidade de 5-7 lobos por cada 100 Km2. Este mesmo estudo estimou que ao ano morrían por causas do home uns 500 lobos anuais e que os lobos ocasionaban en España a morte dunhas 1.200 cabezas de gando equino, unhas 450 de gando vacún e unhas 5.000 de gando ovino, estimándose as perdas anuais nuns 120 millóns de pesetas ( 72.121,45 €). Cifras que aínda que poidan parecer cuantiosas son inapreciables distribuídas entre os 100.000 Km2 da súa área de campeo, e tendo en conta as perdas efectivas que ten a gandaría por toda clase de conceptos.

 

 

O lobo en Galicia clickea:

 

http://www.ciencias-marinas.uvigo.es/bibliografia_ambiental/mamiferos/Lobo/Lobo%20en%20Galicia.pdf

 

http://www.elcorreogallego.es/galicia/ecg/lobo-gallego-existe/idEdicion-2010-03-29/idNoticia-530838/

 

http://www.ciencias-marinas.uvigo.es/bibliografia_ambiental/mamiferos/Lobo/Plan%20de%20gestion%20del%20lobo%20en%20Galicia.pdf

 

 

 

DATOS DA ESPECIE

 

 
• Lonxevidade: Pode vivir ata os 14 ou 15 anos, aínda cando o normal é que3 non supero os 6-8 anos en estado salvaxe.
   
  Lobo durmindo
   
  
 
•  
  Celo: Un só celo, entre finais de xaneiro e principios de abril.
 
•  
  Xestación: A xestación dura uns 60 días.
 
•  
  Epoca de parto: O parto adoita coincidir o final da primavera.
 
•  
  Parto: O lobo ten unha camada anualmente, dando a luz de entre tres a oito cachorros, entre maio e xuño.

 

 

 

Lobetos

 

 
• Infancia: Os lobos pesan ao nacer uns 500 gramos e nacen cos ollos pechados e totalmente indefensos, polo que a nai se mostra neste período moi hostil no seu defensa. Abren os ollos e comeza a ver entre os 11 e 15 días. A loba aleita os seus cachorros mentres que o macho llo alimenta, cazando e regurxitando a comida que inxeriu durante a caza. A lactación dura ao redor dun mes e medio ou dous meses. Os lobetos (cachorros de idade inferior a catro meses) son alimentados indistintamente por calquera membro da manda. Cara aos catro meses de idade, cando cambiaron a dentición de leite pola definitiva, os lobetos pasan a chamarse lobatos
 
• Madureza sexual: No seu segundo inverno de vida, e antes de cumprir os dous anos, alcanzan a madureza sexual e convértense en lobos adultos. No grupo só copulan e crían os exemplares dominantes, que adoitan denominarse macho e femia "alfa"
 
• Alimentación: O lobo é un carnívoro depredador. A maior parte da súa dieta está composta por presas cazadas, aínda que ocasionalmente pode competir con aves preeiras polos restos de animais que morreron de forma natural ou por accidente, así como por restos provenientes de vertedoiros próximos a núcleos de poboación humana. Tamén é coñecido o hábito, en determinadas estacións, de consumir alimentos de orixe vexetal, tales como froitos silvestres. O lobo tamén aproveita a prea como complemento da súa dieta.
 
• Hábitats: O lobo é unha especie xeralista, que habita dende o nivel do mar ata os 2.000 metros de altitude, aínda cando o histórico enfrontamento que vén mantendo co home limitou a súa presenza a territorios onde poder esconderse e de difícil contacto visual.

 

 

 

 

 
•  
  Pegadas: Marca catro dedos, coas súas uñas, sendo o seu aspecto moi similar á dun can grande, pero máis ancha e coas impresións das almofadas dixitais máis alongadas e separadas, cun forte escote posterior na almofada plantar, que tamén aparece moi marcada.
  

O tamaño medio está en torno aos 10 x 11 cms. para o pé anterior e 7 x 8 para o posterior.

 

 

 
• Excrementos: Van depender na súa coloración e aspecto do alimento consumido, aínda que polo xeral son de cor gris escura, grandes e cilíndricos, de 10-15 cms. de lonxitude e 2-4 cms. de grosor, sendo habitual a presenza de pelos. Adoita depositalos en lugares elevados.

 

 

 

 
• Outros rastros: Moi variados, como GORIDAS, que son parecidas ás tejoneras, pero con buratos moderadamente profundos e unha entrada ben marcada, con grandes cúmulos de terra na entrada procedentes da actividade cavadora. DESPOXOS: o seu costume de non rematar de devorar ás súas vítimas, así como o tamaño delas, é un bo indicio para constatar a súa presenza nun territorio, aínda cando cans asilvestrados poden ocasionar danos similares aos do lobo, que frecuentemente se atribúen aos lobos Nalgunhas ocasións o lobo arranca un anaco do animal, para levarllo a enterralo en terra, como fan os cans, costume herdado dos lobos. En inverno e en lugares con neve abundante, tamén poden enterrar a estes restos en neve.Dimorfismo sexual: O macho é maior que a femia. Tamén son visibles os testículos do macho e o pene.Inimigos naturais: O home é o único e tradicional inimigo natural do lobo, ao non contar no noso territorio con outros inimigos naturais importantes. Os cachorros, aínda que son moi indefensos nos primeiros días de vía, son defendidos con virulencia pola nai.Curiosidades mitolóxicas: Dende a antigüidade o home sentiuse atraído polo lobo. Foi unha relación ambivalente de medo e admiración cara á especie, rodeado todo iso de misticismo e lendas, como as coñecidas lendas de Rómulo e Remo na mitoloxía romana ou a de Gárgoris e Habidis na mitoloxía grega, que presentan na súa descrición situacións similares, nas que cachorros humanos son aleitados por lobas salvadoras.Principais problemáticas: Os danos que o lobo ocasiona no gando doméstico e nas especies cinexéticas, xerou unha ancestral persecución do lobo polo home, que o levou ao exterminio en amplos territorios. Plans de xestión que prevexan mecanismos de compensación e indemnización rápida e completa, aos afectados polos danos dos lobos, é unha necesidade vital para esta especie

 

Comunicación  

Expresión corporal

 

• Suspicacia.Los lobos pueden comunicarse visualmente con una impresionante variedad de expresiones y modos, que van desde signos sutiles o ligeros movimientos, hasta expresiones más obvias como mostrar una completa sumisión rodando boca arriba.
• Agresividad: Un lobo agresivo gruñe y eriza el pelaje. Puede agacharse, preparado para atacar si fuera necesario.
• Caza: Un lobo que está cazando está tenso, y por tanto la cola está horizontal y recta.
• Defensa: Un lobo defensivo aplana sus orejas contra la cabeza.
• Dominio: Un lobo dominante permanece rígido y alto. Las orejas están erectas y hacia delante. Esta muestra hace valer el rango del lobo al resto de la manada. Un lobo dominante puede mirar fija y penetrantemente a uno sumiso, montar en sus hombros o incluso subirse a sus patas traseras.
• Enfado: Las orejas de un lobo enfadado están erectas, así como su pelaje. Muestra los incisivos. El lobo puede asimismo arquear la espalda, atacar o gruñir.
• Felicidad: Tal como hacen los perros, un lobo puede menear la cola si está jovial. La lengua asimismo puede sobresalir.
• Miedo: Un lobo asustado trata de hacer que su cuerpo parezca pequeño y por lo tanto menos llamativo. Las orejas se aplanan contra la cabeza, y la cola puede ser introducida entre las patas, como un lobo sumiso. Puede gimotear o ladrar de temor, arqueando la espalda.
• Relajación: La cola apunta hacia abajo, y el lobo puede colarse emulando a una esfinge. Cuanto más abajo esté la cola, más relajado está.
• Sumisión (activa): Durante la sumisión activa, baja el cuerpo entero, y echa los labios y las orejas hacia atrás. En ocasiones se lame el hocico. Coloca la cola abajo, o a mitad o completamente entre las patas, y con el hocico normalmente apunta al animal más dominante. Puede tener la espalda parcialmente arqueada.
• Sumisión (pasiva): La sumisión pasiva es más intensa que la activa. El lobo rueda boca arriba exponiendo vulnerable la garganta.
• Suspicacia: Estrechan los ojos. La cola está recta, paralela al suelo.
• Tensión: Puede agacharse preparado para saltar.

 Expresión vocal

 

• Aullar ayuda a los miembros de la manada a mantenerse en contacto, permitiéndoles comunicarse con efectividad en bosques densos o en grandes distancias. Aullar también ayuda a llamar a los miembros de la manada a una localización específica. Puede también servir como declaración del territorio, mostrando una tendencia dominante en una imitación humana de un lobo “rival” en un área que el lobo considera suya. Este comportamiento es estimulado cuando una manada tiene algo que proteger, tal como una presa fresca. Manadas adyacentes pueden responder a los aullidos de otros, lo cual puede significar un problema para la manada más pequeña. Los lobos, por lo tanto, tienden a aullar con sumo cuidado. 
• Aúllan también por razones de comunidad. Algunos científicos especulan que fortalecen la camaradería y la unión social. Durante tales sesiones corales, los lobos aullarán en voces diferentes y variando los tonos, resultando difícil estimar el número de lobos implicados. Esta confusión del número hace que una manada rival sea cauta a la hora de escoger la acción a realizar. Por ejemplo, la confrontación puede ser desastrosa si la manada rival subestima el número de miembros de la otra. Las observaciones de las manadas sugieren que el aullido tiene lugar más a menudo durante las horas del crepúsculo, precediendo la partida de los adultos para cazar y siguiendo su retorno. 
• El gruñido, es la muestra auditiva de advertencia más efectiva que emplean los lobos. El gruñido del lobo tiene un claro e intenso tono, similar a un bajo, y los emplean normalmente para amenazar a los rivales, aunque no necesariamente para defenderse a ellos mismos. Pueden gruñir a otros lobos mientras son agresivamente dominantes.
• Los lobos ladran cuando están nerviosos o cuando quieren advertir a otros lobos de un peligro. Ladran muy discretamente, y generalmente no ladrarán ni fuerte ni repetidamente como los perros; en cambio, usan un poco intenso tono y una audible respiración para llamar la atención de otros lobos. Asimismo emiten una especie de ladrido-gruñido añadiendo un breve gruñido al final del ladrido. Hacen esto, por la misma razón que ladran. Generalmente los cachorros ladran-gruñen con mayor frecuencia que los adultos, utilizando estas vocalizaciones para llorar y obtener atención, cuidados o comida.
• Un sonido menos conocido es el sonido de unión. Este sonido similar a un ladrido es empleado normalmente como muestra de sumisión al macho alfa de la manada por otros lobos.[Pueden también gimotear, habitualmente cuando se someten a otros lobos. Los cachorros gimotean cuando necesitan seguridad de sus padres u otros lobos.

 

 

 

 

 

O LOBO NA CULTURA POPULAR GALEGA

 

 

Eladio Rodríguez descríbeo así O lobo é abondoso nas serras de Galicia, sendo considerado a besta máis temible do país (trala extinción do oso pardo Ursus arctos); malia o medo que vulgarmente infunde xamáis víuselle atacar ao home, senón ao verse moi acosado e famento. O lobo galego soporta moi ben as fatigas e pode permanecer varios días sen tomar alimento; aproveita a noite pra adicarse á caza, retirándose antes do amencer pra gañares as dificultades do lugar onde ten a súa lobeira; ataca toda clase de gando, empregando a sagacidade necesaria pra non errar o golpe, e con moita cautela lánzase sobre a presa, arrástraa cara sí e fuxe con ela sen soltala, aínda que o persigan os cans, ou os pastores. Afirman os labradores galegos que adoita elixir unha ovella fraca pra escapar mellor, botándoa ás costas co obxecto de correr máis libremente. Cando acomete a unha egua todas as bestias forman círculo coas ancas, deixando as cativas no centro, e en esta disposición recíbeno a couces, co cal mátano ou fanno fuxir. Se logra botarse ás ancas dalgunha, as demais foxen espantadas dando relinchos mentres o lobo come á que caeu nas súas poutas. Nos invernos rigorosos non é raro velo pola aldea levándose en pleno día pitas, cordeiros e ata algún neno abandoado, como sucedeu xa, sen que o balbordo das xentes fixéranlle soltar a presa. Aseguran algúns dos nosos aldeáns que se se atopa de noite un lobo e sácanse faíscas co eslabón lógrase espantalo. Tamén hai quen afirman que deixando a faixa solta pra que arrastre, o lobo vai detrás desta unha ou máis leguas sen atreverse a embestir e dar o golpe, xa que a teme; isto mesmo acontece indo a persoa a pé ou da cabalo. Algúns lobos chegaron a tomar tanto afecto ao home coma o can máis agarimoso. Pra exterminarlo empleáronse ao longo do tempos varios medios; as trampas ou garamelos, as batidas, as estacadas, as monteirías, ou os velenos entre outros"

 

 

O lobishome

 

O lobishome na cultura popular galega é unha figura recorrente tanto na literatura oral coma na escrita. En Galicia a tradición sinala que se un matrimonio ten sete ou nove fillos varóns sen que nacera femia ningunha polo medio, o derradeiro quedará marcado polo estigma da fada, converténdose en lobishome, fuxindo para o bosque por un período de sete anos (aínda que segundo as zonas pode variar entre seis e nove anos), nese tempo non pode ser ferido nin capturado. Con todo na tradición galega tamén existe o neno que nace xa cos síntomas do lobishome e que padece ciclicamente os síntomas. Un dos casos máis coñecidos de lobishome foi Manuel Blanco Romasanta o lobishome de Allariz Na literatura galega o tema aparece recollido en O lobo da xente, obra do escritor ourensán Vicente Risco. A obra de Risco está baseada na lenda popular galega do lobishome. Esta obra publicouse no ano 1923, trátase dunha narración breve, con certos trazos de carácter etnográfico e ambiéntase na comarca ourensá de Trives

 

O lobo na toponimia galega Esta figura mítica deixou unha fonda pegada na toponimia ao longo do territorio galego. Existen no país nomes que vencellan o animal a un lugar, coma Castiñeiro do Lobo (Ames), Fonte do Lobo (Becerreá, Forca do Lobo (Ponteceso), Covas de Lobos (Cambados; topónimos que directamente fan referencia ao corpo do animal, coma Pouta do Lobo e Rabo de Lobo, outros que se centran no seu hábitat, coma o topónimo Lobeira; e aínda existen os que fan referencia directa á súa morte ou caza: Lobomorto, Matalobos ou Foxo do Lobo. Para alén dos múltiples e máis obvios, débese pensar que tamén fan referencia a este animal, empregando o termo xermánico, os nomes de lugar rematados en ulfe: Gondulfes (Verín) Trasulfe (Rodeiro) ou Randulfe (Antas de Ulla e Paradela lembran tamén estes espazos. Outros nomes que quedaron na lingua galega, desta volta empregados para se referir ao animal sen o mentar directamente (para evitar chamalo) son algúns coma “o aquel”, “o outro”, “o becho”, “ o da boca rachada”, “o fillo do demo”, “o compadre” ou “o tío Pedro” entre moitos outros.

 

Locucións

 

 
• Ter unha loba: Ter preguiza
 
• Alá irás, lobos que te coman: ameaza ó que nesta vida non procede ben e se lle desexa que na outra vida atope o seu merecido.
 
•  Atanazar coma un lobo.
 
•  Aula-lo vento coma un lobo.
 
•  Coma a ovella na boca do lobo: plenamente derrotado, vencido de vez. Tamén significa que dura pouco.
 
•  Comer coma un lobo: devorar, tragar con ansia, comer con voracidade.
 
•  Como a cabra que paríu para o lobo: dise de aquela persoa que ampara ó que lle fai dano.
 
•  Como lobo no inverno e como cobra no verán: irritado e agresivo. Nesas épocas é cando máis irritados e agresivos están estes animais.
 
•  Entre can e lobo: entre lusco e fusco.

 

 

Cantigas

 

 
•  Miña nai habilidosa/ mandoume d'ir coas ovellas/ o lobo levoume catro/ eiquí lle traio as orellas.
 
•  Miña sogra morreu onte/ Diola leva ó ceo dos lobos/ deixoume unha manta vella/ toda chea de piollos.
 
•  Nesta terra de Lubeira/ andan os lobos por ela;/ vámonos de eiquí, meus ollos/ meus ollos, vámonos dela.
 
•  O que tes de bravo/ é de pretendiente/ homes non son lobos/ que coman a xente.
 
•  Traballo che ha de custar/ pra me atrapares a min:/ quíxome comer o lobo/ i-eu máis ca ile corrín.

 

Adiviñas

 

...o lobo

 

 
•  A miña comadriña largona/ ten os dentes como os dunha loba.
 
•  Campo grande,/ semente miúda,/ mociña bonita/ loba guedelluda.
 
•  É tan largo como unha soga/ e ten os dentes como unha loba.
 
•  En abril/ cátanos no cubil/ en maio/ xa son bo gallo/ en san Xoán/ xalle dou a carreira ó can/ en santa Mariña/ xa vou pola cabritiña/ en agosto/ xa vou co meu pai polo rostro/ en Santos/ xa mato os bois noscampos/ e en xaneiro/ xa podo co carneiro.
 
•  Era pinguín que pingaba/ veu funguín que fungaba/ a comer a pinguín que pingaba/ e veu rapín que rapaba/ e comeu a funguín que fungaba.
 
•  Estaba funguín que fungaba/ debaixo de pinguín que pingaba/ vén rapín que rapaba/ e levou a funguín que fungaba.
 
•  Longa, longa como a corda/ e ten dentes como a loba.
 
•  Longa, longa como unha corda/ e ten dentes coma unha loba.
 
•  Que é unha cousiña, cousa/ longa, longa como unha soga/ e ten dentes coma unha loba.
 
•  Tamaña como unha soga/ e ten dentes como unha loba.
 
•  Ten dentes como unha loba/ e pasa o río e non se molla.
 
•  Ti que estás en alto coche/ ¿viche pasar por aquí/ a pés miúdos e andaroche?/ Tarde vas; o que vés buscar/ na vila che vai entrar.

 

O LOBO NA FONSAGRADA

 

É unha especie actualmente extinta no noso concello, aínda cando estivo presente ata o último tercio do século pasado. Os danos producidos polo lobo no concello son actualmente escasos, non obstante cabe sinalar en tempos recentes algún ataque a animais causándolles a morte.

 

Non temos datos documentados de ataques a persoas, aínda que na cultura popular na montaña este presente en moitas das conversas que xurdían ao carón das lareiras fonsagradinas. Compre suliñar que as súas pegadas quedaban na neve en tempos antigos. Actualmente calcúlase que quedan dúas manadas que en total suman unhs dez exemplares.

 

htt/www.galiciahoxe.com/vivir-hoxe-galicia/gh/fonsagrada-esixe-medidas-ataque-do-lobo-na-zona/idNoticia-533798/

O raposo faise urbanita

Cruzarse cun raposo por Lugo empeza a ser habitual. Últimamente foron avistados exemplares en Albeiros, As Gándaras e o campus. Investigadores falan dun cociente de 5 raposos por quilómetro cadrado na periferia.

Os RAPOSOS NON só axexan Lugo, senón que se pasean por varias zonas da capital. Tres barrios da cidade -Albeiros, Acea de Olga e As Gándaras- foron visitados, ultimamente, por este astuto animal, segundo puideron comprobar, entre sorprendidos e algo atemorizados, moitos lucenses. En Albeiros, víronse raposos en torno ao centro comercial As Termas. En Acea de Olga, nas inmediacións do solar onde se construirá o novo auditorio, en Magoi, e, finalmente, nas Gándaras, á beira do campo de fútbol.
«Aquí ninguén botou de menos, polo momento, ningunha galiña. Entre outras cousas, porque tamén xa quedan poucas casas que teñan galiñeiros», afirma Jaime Gueimonde, o presidente de Gatos Roxos, a asociación de veciños das Gándaras.
Con todo, aos raposos xa non lles fan falta galiñas para abrir boca, co lixo que atopan tirado nos arredores confórmanse. De feito, os raposos que visitan Lugo non teñen nada de especial por cambiar o monte polo asfalto. Os seus colegas de Londres tamén o fan.
«A maior densidade de raposos en Europa dáse, precisamente, na zona periférica de Londres, en zonas urbanas. Isto débese a que este animal se adapta moi ben a calquera medio que lle ofreza alimento e tranquilidade», conta Luís Fidalgo Álvarez, profesor do departamento de Ciencias Clínicas da facultade de Veterinaria e coautor, xunto a outros docentes, dun estudo exhaustivo sobre o raposo en Galicia.
Luís Fidalgo non se sorprende, polo tanto, da presenza destes animais na capital lucense, é máis, el mesmo recoñeceu velos por Acea de Olga. «Non te vas a atopar un raposo na rúa da Raíña, por suposto, pero si que os hai cara ao río, nos campos, ou nas zonas periféricas como, por exemplo, en Acea de Olga», di o profesor.
A razón do achegamento deste animal salvaxe á contorna urbana pode estar non só na comida fácil senón tamén no despoboamento do medio rural. Algo que, por outra banda, garda relación co anterior. «Ao longo dos últimos anos, está a detectarse que hai unha maior presenza de raposos en zonas urbanas porque hai moita poboación diseminada e estanse dando cotas de maior densidade de poboación de raposo en zonas urbanas que en monte aberto», afirma Luís Fidalgo.
O estudo realizado por este equipo da facultade de Veterinaria detectou unha densidade de 2,6 raposos por quilómetro cadrado en Galicia, que en zonas periurbanas elévase a 3,88 e en lugares puntuais, a 5,36. Os censos son maiores nas inmediacións de granxas, matadoiros e vertedoiros. «Galicia ten o maior censo de raposos da península Ibérica», explica Luís Fidalgo. E, dentro de Galicia, a provincia de Lugo é a que ten unha maior superficie forestal polo que tamén é probable que abunde máis este animal.
«O raposo é un animal astuto e non é fácil de ver. En todo caso, non hai nada que nos poida facer pensar que a poboación do raposo deste ano estea sufrindo variacións sobre a de anos anteriores. Nesta época, o animal está comezando o celo, así que é case imposible poder atopar camadas, sería un caso anormal», afirman na Dirección Xeral da Natureza.
Caza
No monte, o exceso de exemplares pode resultar prexudicial para o resto da caza, segundo Luís Fidalgo, «posto que se converten en pedradores doutras especies e o seu exceso de censo condiciona a poboación doutros animais».
A clave está no equilibrio. Se a poboación de raposo se desmadra, periga a da perdiz vermella, o faisán, o coello, o corzo de pouca idade e a da lebre. Por este motivo, os cazadores organizan campionatos, algo que motiva protestas de grupos ecoloxistas como Adega, que puxo en marcha a campaña ‘Matar por matar, non'.
O meteorólogo Xulio Fernández é un dos activistas que protestan contra a matanza de raposos nos campionatos. «Non estamos en contra da caza, estamos en contra dos campionatos a ver quen mata máis raposos. Porque non se tratase só dos que matan, senón dous que quedan feridos ou rebentados. Por iso, que veñan mil cazadores de toda España a matar raposos a Galicia parécenos mal», explica.
Ata o 10 de febreiro está permitida a caza do raposo en campionatos. En cada un deles, dáse morte a unha media de 100 a 150 animais. En total, son cazados ao ano ao redor de 500 exemplares. «Por riba, o que fan despois e tiralos ó lixo. É matar por matar», di Xulio Fernández.
A caza excesiva non só repercute na poboación do raposo senón que tamén crea, segundo este ecoloxista, inestabilidade no monte. «Con tanto raposo morto, esténdense a tiña e a sarna. Ademais, crea tamén inestabilidade nos grupos porque, ó ver animais que morren, outros cambian de grupo», afirma Xulio Fernández.
En Lugo, xa se celebrou o campionato provincial de caza do raposo. Tamén tiveron lugar xa os campionatos de caza de ámbito galego e nacional, neste último producíronse incidentes entre os cazadores, os ecoloxistas e xornalistas.

OUTROS VISITANTES DAS CIDADES GALEGAS

• Xabarís, visóns e comadrejas
  A chegada do raposo ao medio urbano non pilla desprevido ao servizo da Dirección Xeral da Natureza, da Xunta.
  Ademais de raposos, os técnicos deste servizo autonómico tamén constataron as visitas esporádicas a cidades galegas doutros animais salvaxes como xabarís (que devastaron colleitas de millo nas inmediacións do novo hospital de Lugo o pasado verán), visóns e comadrejas, xa na contorna dos ríos.


• Oportunista e descarado
  En concreto, sobre a presenza de raposos na cidade, técnicos da Dirección Xeral da Natureza manteñen que «o raposo é un animal oportunista e bastante descarado. Se atopa alimento de forma continuada nunha zona, acudirá a ela aínda que sexa en zona urbana».
  Non hai límites ao número de individuos que compoñen un grupo e, de feito, observáronse grupos de ata dez raposos aínda que, en xeral, as colonias de máis de cinco adultos parecen destinadas a escindirse.
  Ademais da parella, adoitan pertencer áo grupo animais mozos, de 1 ano, e animais vellos, en moitos casos femias, que perderon o seu status de reprodutoras dominantes pero seguen permanecendo no grupo.


• Alimentación
  Contrariamente á idea xeral de que os raposos se alimentan en gran parte de aves, tanto de curral como silvestres, as aves constitúen menos do 15 por cento da súa dieta.
  Esta porcentaxe aumenta, en cambio, cando se analizan animais en contornas urbanas ou tras repoboacións cinexéticas.
  Pero, curiosamente, o raposo tamén se alimenta, de forma esporádica, doutros produtos menos habituais talles como peixes, cereais ou ourizos.
  A modo de anécdota, tamén se describiron casos de canibalismo entre os raposos e, ademais, ataques a gatos domésticos.
  
  NOUTRAS ZONAS


• Do mesmo xeito que pola capital, exemplares de raposo fixeron tamén acto de presenza na periferia de Monforte e Vilalba, en polígonos industriais e en vertedoiros. Neses puntos, chega a haber 3,88 exemplares por quilómetro cadrado, segundo o estudo publicado pola universidade de Santiago e dirixido por Fidalgo e a Federación Galega de Caza.
• En xeral, a densidade primaveral do raposo (actualmente, está en época de apareamiento), varía entre 0,1 e 30 individuos adultos por quilómetro cadrado.
• O raposo é depredador, pero na contorna urbana non lle fai falta desenvolver o instinto de caza. Desa forma, pódese permitir o luxo de refugar algunhas das súas presas que non lle saben ben. Por exemplo, atopáronse topos ou musarañas xunto a tobos pero nunca en análises de feces ou en contidos gástricos.
• Non ocorre o mesmo, en cambio, en zonas montañosas do norte de Portugal, onde está comprobado que os raposos comen topos ibéricos frecuentemente na primavera e verán.
• Francisco López Penela, presidente da Federación Provincial de Caza, con todo, está en desacordo con que o raposo fágase máis cómodo á hora de comer.
  «Antes, tirábanse cadáveres de animais ao monte, procedentes de granxas, agora iso está prohibido e o raposo faise cazador», explica.
• O presidente dos cazadores constata «que está a crecer moitísimo a poboación de raposo» ata o punto de afirmar que «hai un exceso de poboación».
• Isto, unido á escasa caza menor que hai na provincia de Lugo, fai recomendable a organización de campionatos de caza do raposo, segundo López Penela.
  «Pouco importa que fagamos repoboacións se vén o raposo e cómenos a caza menor, acaba con todo. Os cazadores propiciamos o equilibrio entre as especies. Se non fose polas nosas batidas, non existirían nin a agricultura nin a gandería en moitas zonas pola presenza non só do raposo senón tamén do xabaril, que provoca danos en moitas leiras», afirma Francisco López.
• De feito, o portavoz dos cazadores tamén viu raposos paseando por Lugo. «O outro día pasei pola avenida de Magoi e cruzaba a rúa», apunta, sorrindo.

MAMIFEROS VERTEBRADOS DE BURON (IV): A RAPOSA

FICHA TÉCNICA

Nome eonaviego: A raposa

Nome galego:Raposo, raposa,zorra ou zorro

Nome castelán: Zorro

Nome científico: Vulpes vulpes

Orde: Carnívora.

Familia: Cánidos.

Xénero: Vulpes.

Especie: Vulpes vulpes (Linnaeus, 1758).

Subespecies presentes: Vulpes vulpes silacea (Miller, 1907).

Lonxitude do corpo: Entre 60 e 80 cms.

Lonxitude da cola: Entre 25 e 50 cms.

Alzada á cruz: De 35 a 40 cms.

Peso: Os machos entre 5 e 7 kgrs., as femias entre 4,5 e 6,5 kgrs. Excepcionalmente pode alcanzar os 10 kgrs.

Status da especie: Especie cinexética, polo que non se encontra en perigo nin ameazada.

Silueta do raposo Lonxitude da cabeza máis corpo: ata 80 cms. Lonxitude da cola: ata 50 cms.

DESCRICION DA ESPECIE

O raposo é o mamífero carnívoro máis abundante do planeta e encóntrase distribuído por todo o hemisferio norte, de modo que en Eurasia habita dende a Península Ibérica e o Norte de Marrocos ata o Xapón, polo Norte ten o límite na zona dos xeos, onde o substitúe o raposo ártico e polo Sur, en África, o raposo do deserto. En Norteamérica esténdese dende o Norte de México ata o Ártico. Aínda que tamén habita en Australia, trátase de exemplares procedentes dunha introdución que tivo lugar a final do S. XIX para intenta combater a praga de coellos que sufría o continente, os que á súa vez foran obxecto dunha previa reintrodución.Existen numerosas razas e subespecies locais. Segundo os países e zonas xeográficas varía tamén a coloración da pelaxe. O de España ofrece matices grises, ocres e avermellados, mentres que o de centro Europa é dunha coloración na capa máis pardo avermellada e en países como Marrocos é dunha cor vermella máis brillante, pero as patas e a cara externa das orellas son sempre de ton negro máis ou menos intenso e a cola adoita presentar unha mancha na punta de cor branca ou negra.O raposo alcanza case o metro de lonxitude, destacando na súa figura a cola duns 35 cms. de longa. A cabeza tena ancha, o fociño puntiagudo e as orellas son grandes e puntiagudas

O raposo é un animal curioso e intelixente que non obstante pola súa natureza sospeitosa e tímida, os obriga a evitar o perigo. É un animal xeralmente solitario, aínda que tamén poden vivir en parellas permanentes ou en grupos dun macho e dous ou tres femias, xeralmente emparentadas entre si e cunha xerarquía establecida entre elas. A partir da época de celo, a que depende moito dos lugares en que vive, aínda que normalmente se sitúa a comezos do inverno, o raposo vive emparellado ata que os cachorros comezan a saír do tobo, momentos ata o que permanece xunto á femia levando alimentos tanto para a nai coma para os cachorros.O raposo é un bo corredor, nada con soltura e pode trepar ás árbores con relativa facilidade. O olfacto teno moi desenvolvido, considerándose o mellor dos seus sentidos, o que agudiza durante a noite. O oído está tamén moi desenvolvido e con el pode localizar presas que emiten sons de baixa frecuencia. A vista tena ben adaptada á visión nocturna, aínda que tamén ve perfectamente durante o día. Cando corre pode alcanzar unha velocidade punta de 55 Km/hora, sendo a habitual a de 6-10 Km. /h. (Castells e Maio, 1993). Emiten unha ampla gama de sons, os que utiliza para comunicarse con outros conxéneres, sendo o máis característico e coñecido unha especie de Wau... Wau. Este cánido non hiberna, aínda cando no inverno refúxiase en covas, xeralmente coelleiras que agranda para o seu uso, mentres que en verán prefire encamar se entre as matas. A máxima actividade alcánzaa no crepúsculo e na noite, podendo efectuar desprazamentos en busca de caza de ata 40 kms. os machos e 15 Km. as femias

O raposo é moi territorialista, para o que utiliza tanto os ouriños coma a marcaxe coas súas glándulas anais, plantares e caudais:

• 
  
  Glándulas anais. A secreción olorosa máis importante, o que o confire o característico olor a raposo que percibe o home, procede das glándulas anais, tamén chamadas subcaudais, as que se sitúan en número de dous baixo a cola, a ambos os dous lados do ano.


• 
  
  Glándulas plantares. Localízanse entre as almofadas plantares das catro extremidades e impregnan unha honra específica ás súas pegadas.


• 
  
  Glándulas caudais. Localízanse na parte alta da cola, a moi poucos cms. do lombo. Tamén reciben o nome de glándulas violeta, das que nace un característico guecho de pelo escuro, diferente do resto do animal. A súa misión non está ben estudada e pode ter un marcado carácter de identificación específica dos individuos dentro da familia.

O raposo é un animal que ten fama universal de astuto, silencioso e discreto, condicións que revelan todos os actos da súa vida e que lles permitiron sobrevivir aos continuos ataques e persecución sen tregua de que vén sendo obxecto, particularmente polos danos que inflinge nas pezas de caza menor e o seu costume de introducirse nos currais, onde ocasiona verdadeiros estragos, aínda só se leva un exemplar dos moitos que mata cada vez; este costume non obedece a pura ferocidade, senón á súa inclinación a cazar cando se lle presenta unha ocasión favorable (Willian G. Foster, 1972). O raposo non mastiga o seu alimento, senón que o traga enteiro. En liberdade, cando matan máis animais dos que pode consumir no momento, enterran o alimento adicional en acochos. Estes acochos fainos o raposo escavando coas patas dianteiras, colocando o alimento no seu interior ao que empurra co nariz ao fondo, para despois tapalo con terra. Os raposos, ademais de carnívoros, consumen froitas, desempeñando un importante papel na dispersión das sementes vexetais.Os raposos ocupan unha ampla gama de hábitat incluíndo bosque, tundra, pradaría e terras de cultivo, aínda cando o hábitat preferido é o que conta cunha diversidade da vexetación, próximos a áreas suburbanas.

Moi criticadao foi o impacto do raposo sobre as especies cinexéticas, o que para algúns especialistas se encontra en revisión. Así en xullo de 1998 se presentou no Congreso Euroamericano celebrado en Santiago de Compostela (Pere Ortín, 1999) un relatorio portugués co título de "Impacto do raposo" nas especies cinexéticas pequenas. Certo ou só un conto? ". No traballo analizábanse 24 áreas de estudo concluíndo que "o impacto do raposo é só relativamente alto nas zonas nas que teñen unha poboación significativamente importante deste tipo de especies de caza menor (coellos e perdices) se ben se considera que os raposos non son importantes depredadores de especies de caza menor, polo que a súa eliminación non mellora a poboación de especies cinexéticas pequenas. Considerándose pola contra un erro dende o punto de vista ecolóxico a eliminación de raposos". Apuntouse ao propio home, coa proliferación de recolledores de lixo, como o responsable do aumento da poboación de raposos nos últimos anos.

DATOS DA ESPECIE

Lonxevidade: Entre 5 e 7 anos en liberdade e de 10 a 12 anos en catividade. Excepcionalmente pode alcanzar os 17 anos en catividade e os 12 anos en liberdade.

Celo: O raposo pode ser monógamo ou polígamo. O celo, que ten lugar de decembro a febreiro (adiántase en latitudes máis baixas), vén marcado por un período de receptividade das femias que dura entre 1 e 6 días, aínda que pode chegar ata 3 semanas. A cópula que ten lugar nestes días receptivos dura uns 30 minutos.

Xestación: A xestación dura de 52 a 53 días.

Época de parto: Cara a marzo ou abril, momento en que a femia dá a luz no interior dun tobo á camada.

Parto: Unha soa camada ao ano, na que nacen de 1 a 8 cachorros, habitualmente de 4 a 6. A presenza de máis de oito cachorros nunha mesma camada adoita deberse á coincidencia no seu interior de máis dunha camada de femias diferentes.

Duración da lactación: Os zorreznos ao nacer pesan uns 100 gramos e veñen completamente cubertos de peluxe. Non abren os ollos ata os 8-12 días, e ás 4 ou 5 semanas saen do cubil. Con 8 semanas xa pesan máis dun quilo e presentan unha pálida cor crema. A desteta ten lugar cara á novena semana cando os zorreznos pesan 2-2,5 kgs. Ás 7 ou 10 semanas abandonan por completo o tobo. O coidado dos cachorros corre a cargo principalmente da nai, aínda que ocasionalmente o macho ou outra femia poden intervir nos seus coidados. A dispersión dos novos raposos ten lugar a finais de verán ou principios de outono. Os machos dispérsanse en todos os casos, mentres que as femias en ocasións quedan no territorio onde naceron (filopatria).

Madureza sexual: Con cinco meses pesan máis de 3 kg e alcanzan a madureza sexual aos 9 ou 10 meses, podendo reproducirse na tempada de cría seguinte ao seu nacemento.

Alimentación: A capacidade do raposo para incluír calquera tipo de alimento na súa dieta lle permiten adaptarse a unha gran diversidade de hábitats. Aínda que a súa dieta tamén sofre variacións xeográficas de modo que hai gran densidade de raposos preto de recolledores de lixo periurbanos e en zonas residenciais, son tamén importantes as variacións estacionais. Por exemplo, durante a época de mixomatoxe o raposo aliméntase en gran parte de coellos, e en outono-inverno adoita consumir unha gran cantidade de froitos. Considerándose ao raposo como un animal omnívoro que se alimenta de insectos, ovos de ave, polos, crías de diversos mamíferos, lebres, aves de ata o tamaño dun ganso, refugallos de orixe humana, aínda que en poboacións naturais sobre todo se alimenta de ratos e outros micromamíferos (sobre todo no norte peninsular), coellos (no sur), bagas e froitos, dos que as uvas son o seu favoritos. Os requirimentos alimenticios do raposo estímanse nuns 400 gr. ao día (Castells e Maio, 1993).

Hábitats: O raposo está presente en toda a superficie da Península Ibérica, pero non vive nas Illas Baleares e Canarias. O seu hábitat son principalmente as zonas boscosas, aínda que tamén abunda en rexións abertas e, mesmo, nas proximidades de asentamentos humanos e recolledores de lixo periurbanos, dos que se alimenta

Excrementos: As súas dexeccións son de tamaño moi variable (5-20 cm. de lonxitude e 1,5-2,5 cm. de grosor) e adoitan estar divididos en varios corpos. A cor varía co tipo de alimento inxerido, así como o seu olor. En outono, cando se alimenta frecuentemente de froitos, os excrementos desprenden un olor afrutado moi característico. Adóitaos depositar en lugares prominentes, sobre pedras, en pequenas matas ou calquera sitio onde destaquen e sexan doadamente olfacteados e vistos polos seus conxéneres, xa que desempeñan unha misión. As veces son blancos cando consume osos

Pegadas: As pegadas do raposo son máis pequenas, máis longa e ovalada que as do lobo e as do can. As uñas dianteiras están moi afiadas e próximas entre se e se marcan moi ben, aínda cando poden presentarse desgastadas no animal como consecuencia de escavar na terra, polo que non se marcan neste caso. É característico nas pegadas do raposo a separación entre as almofadas dianteiras e as posteriores, de tal maneira que se trazamos unha liña inmediatamente detrás das dianteiras, non tocará aos posteriores laterais. Outro trazo identificativo da pegada do raposo moi claro é que deixa marcada unha especie de X, no espazo de contacto interdixital dos dedos e a almofada da planta.

A forma da pegada permite coñecer o tipo de marcha levada polo raposo:a) ao paso. b) ao trote. c) carreira lenta. d) carreira rápida.Segundo Karel Stastny

Outros rastros: Ao igual que fan carnívoros como o lince ou o gato montes as pluma das aves córtaas a pouca distancia do seu nacemento cunha limpa dentada causada pola moa carniceira.

Dimorfismo sexual: O macho é lixeiramente maior que a femia: un 15-20%-20.

Inimigos naturais: En España os seus principais inimigos son a aguia real, o lobo e o lince; de feito constatouse que onde hai linces é moi baixa a poboación de raposos (M. Delibes, 1999).Principais problemáticas: Dende mediados do S. XIX está vivindo centro Europa unha importante epidemia de rabia silvática, da que se considera ao raposo o máis importante transmisor. Afortunadamente esta epidemia non cruzou os Pireneos e non afecta á Península Ibérica.

O RAPOSO NA CULTURA POPULAR GALEGA

A seguir recóllese a pegada do raposo na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral.
Disque a raposa, para librarse das pulgas mergúllase na auga cun pau na boca deixando só o pau asomando por riba da auga. As pulgas, para non afogar, soben polo corpo ata o pau e cando están todas alí a raposa solta o pau e sae da auga.
Ve-lo raposo, estando en xexún, é sinal de bo agoiro, pero se o que se ve é unha femia, é mal agoiro. Tamén anuncia a morte dun veciño escoita-lo seu oubeo pola noite.
Para escorrenta-lo raposo emprégase a seguinte fórmula:

¡Arrapa, raposa,
i avanta no toxo!
e deixa a galiña
da miña veciña,
que ten dous pitiños
que quedan orfiños.
¡Arrapa i arrapa,
que a dona te atrapa
e bótache os cás
correndo detrás

(RODRÍGUEZ GONZÁLEZ: s.v. ARRAPA).
Outra fórmula para que fuxa o raposo é berrarlle a grandes voces ¡Ah, Perico! (RODRÍGUEZ GONZÁLEZ: s.v. ¡Ah!).

Refraneiro

• 
  
  Ao raposo dormente non lle canta a galiña no dente.


• 
  
  Cando a lebre diga misa, o coello sea abade e o raposo sea frade, deixarei a miña casa e perderei a míña amizade.


• 
  
  Cando a raposa vai vella, ata as galiñas apoléiranselle no pescozo.


• 
  
  Día de santa Cruz de maio, o lobo e o corvo, nados e o raposo medio criado.


• 
  
  En marzo, nazo; en abril, estou nocubil; en maio, xa saio; en san Xoán, xa fuxo do can; por santa Mariña, xa como a galiña; por agosto, xa son bo raposo.


• 
  
  Mal lle vai ao raposo cando anda aos grilos.


• 
  
  O crego e o raposo, se perden a mañá, perden o día todo.


• 
  
  O raposo sabe moito por raposo pero sabe máis por vello.


• 
  
  Quen a raposa ha de enganar, cómprelle madrugar.


• 
  
  Raposa arteira, farta de papas e andar cabaleira.


• 
  
  O cura e m ais o zorro, se perden a mañá, perden o día todo


• 
  
  Cando a zorra anda os grilos, mal para mai e mal pros fillos


• 
  
  O que trate con zorros que non pense en comer carne


• 
  
  O zorro perderá a forza pero non as mañas”.

Cantigueiro

Meu siñor San Adrián/ é un santo milagroso/ pedínlle un mozo bonito/ doume un barbas de raposo.
Se ti viras o que eu vin/ na feira de Monterroso,/ vinte e cinco estudiantes/ a cabalo dun raposo.

Léxico

Barbas de raposo: Cuscuta epithymum, herba parasita do toxo e doutras plantas. . Outros nomes desta planta son cerro da raposa, liño de raposa, liño do raposo, pelos de raposo, sirgo da raposa e sirgo de raposo.
Cereixa de raposo Zreixa de raposo: froito da enredadeira. Mazá do raposo e outro froito, meirande, doutra variedade de enredadeira.
Chícharo de raposo: froito da xesta. Ptobablemente, a denominación faba do zorro designe o mesmo froito.
Ovo de raposa: cogomelo do tipo dos peidos de lobo.
Pan da zorra ou Pan de raposo: cogomelo que algúns indentifican coa Amanita phaloides.
Pega raposeira: pega rabilonga (Pica pica).
Pouta de zorro: espárrago silvestre, denominado tecnicamente orobanche.
Rabo de raposo: pequena planta gramínea, de espiga longa e sedosa (Alopecurus pratensis).
Raposa ou zorra: palleiro formado polos mollos na mesma finca.
Raposa: borracheora.
Sopas de raposo canso: pan mesturado con viño tinto e azucre, tamén chamadas sopas de forza.
Uva de raposo: froitos dos chuchameles (Lonicera spp).
Uvas de raposa: planta, Sedum album, tamén chamada uva de lagarto (en castelán, uva de gato).
Zorra': plataforma máis ou menos simple, formada por unha forca que se arrastra polo chan, para transportar grandes pedras. Por veces, as gallas da forca únense con táboas ou oaus transversais.
Zorra: zapato vello, inservible.
Zorro: húmido, referido ós cereais.
Zorromeco: figura lendaria que cumpre o papel de coco para os meniños (Eí vén o zorromeco, Eí ven o zorro, eí vén o meco).

O raposo na mitoloxía (Os nosos ríos)

A tradición ten convertido o raposo no símbolo da astucia e da sagacidade e cando falamos do raposo sabemos que se vale de mil argucias para conseguir os seus obxetivos que no son outros que vivir e alimentarse.
En moitos pobos do mundo o raposo está relacionado có espíritu do bosque ou a montaña e tamén co espíritu do mal; pero no fondo sempre se considerou que este animal era astuto e intelixente e por suposto moi prudente.
Na historia normalmente o raposo é tratado como intelixente, con moitas facultades e o mismo tempo como ladrón e animal moi astuto; así Aristóteles e Fedro, entre outros, falan do raposo como un mestre en fraudes e roubos. Nas fábulas de Esopo o raposo mostra a súa intelixencia e trata de enganar os homes e a outros animais con moitas argucias que estos non podían evitar. No século XVII Jean de La Fontaine pinta o raposo, nas súas famosas fábulas, con facultades e sabiduría casi humán; de feito o raposo máis famoso do mundo chámase Renard y así quedou inmortalizado en Francia.

Hai moitísimos contos que recollen as andanzas dos raposos, ver algúns nesta misma páxina un famoso de tradición oral é o seguinte:
"Contan que cando foi o diluvio universal o raposo e a raposa eran os únicos animais que non remataban de fiarse niso de subir a Arca de Noé, inda que Noé parece ser que os invitaba con moita paciencia decindo ¡subir que levamos pitas dentro!, o raposo decíalle ¡ ¡cheirame a can! e non subía. Cando a arca comenzou a navegar quedaron o raposo e a raposa nunha rocha cos rabos levantados sin que ninguén explicara ata hoxe en día como fixeron para sobrevivir."

A mala fama da raposa

A súa mala fama está moi extendida. Fama de ladrón, de pícaro. Pero non é para tanto. Eso sí, si te descuidas adeus galiñas. Aparte pásase un pouco, xa que as veces tamén mata e nonas leva.
O que contan del, sempre é de picarón; é curioso o caso de cando se sorprende, dentro dunha cuadra, por exemplo, e faixe o morto. O de facerse o morto para tratar de burlar ós seus frustrados perseguidores é normal. Nembargantes esta actitude o parecer non é mostra de astucia de ningún tipo, pois é totalmente insconsciente e instintiva. Algo así como un ataque de catalepsia que o animal sofre debido ó medo. Hai insectos que fan o mesmo. Tamén as cobras de agua, a Natrix natrix as veces fai o mesmo...
Tamén cando caza é un auténtico fenómeno, por exemplo coas perdices utiliza unha argucia moi propia. Primeiro asusta as perdices e produce a chamada encarballeirada (todas as perdices ou parte voan as árbores...). Unha vez que ten fixada una perdiz, polo menos, subida o carballo, ponse abaixo a dar voltas rápidamente para adiante e para atrás, moito tempo. A perdiz lóxicamente non lle perde vista o raposo e esa é a súa perdición xa que o final cae mareada. Evidentemente o raposo ponse as botas...

Cazar o raposo non é doado. Si se lle pon unha trampa, cousa o parecer bastante normal, é capaz de todo. Por exemplo, vexo no libro "Viaje por los montes y chimeneas de galicia" que conta que si queda prendido dunha pata é capaz, non sería a primeira vez, de roer o óso ata que quede libre e escapar dese xeito...
O raposo soio perde parte da súa intelixencia, para escapar e torear os seus perseguidores, cando está en celo. Esto é unha norma xeral de casí todos os animais. Esta baixada de bandeira é aproveitada por algúns para darlle caza de forma máis doada.