MAIS RURAL

Desde principios do 70 estamos a ver como paulatinamente, nun plan controlado, estáse a acabar co rural en toda Europa e, na Galicia tamén.
Se analizamos as estatísticas de poboación que elaboran os institutos oficiais podemos observar esa tremenda realidade.
Segundo un amigo meu a práctica desta voladura foi moi fácil, facilísima: "Consistiu en meter a xente nas cidades e darlles unha tarxeta de crédito para que puideran saciar o seu apetito de consumo".
Algo de certo existe nesta afirmación pero é necesario facer un plantexamento máis grande que sea capaz de abranguer as causas e as consecuencias do deterioro -rápido e mortal- do noso medio rural.

Ao porco celta gústalle a I+D

Se Galicia ten unha identidade gastronómica propia, o porco é sen lugar a dúbidas a estrela dese panorama.E se ademais ten distintivo de seu como raza autóctona, como é o caso do porco celta, este aforismo queda aínda máis acreditado. Viviu os seus "anos escuros" no século pasado, chegando a quedar descatalogado nos rexistros oficiais na década dos 80. Na actualidade, vive un período de recuperación, aínda balbuceante pero con pasos cada vez máis fortes, cun censo que a finais do pasado ano 2007 se situaba en 2.500 cabezas, repartidas en 216 explotacións.Proxectos de I+DOs criadores-produtores de porco celta son os principais defensores da súa supervivencia. E non só desde o punto de vista da producción e da comercialización, senón a través do recurso á I+D para potenciar a súa conversión en referente gastronómico galego. Por exemplo, o Instituto de Desenvolvemento Económico de Ourense (Inorde) e a Universidade de Vigo traballan en conxunto nun estudo de análise da produtividade desta raza. O Centro Tecnolóxico da Carne, situado na provincia de Ourense, tamén ten abertos varios proxectos en colaboración cos produtores, como é o caso do traballo coa empresa Porco Celta Fonsagrada, co obxectivo de afondar no estudo dos produtos e no coñecemento da vida útil e da calidade da graxa, por exemplo.Pablo Valledor, de Porco Celta Fonsagrada, sinala que o proceso de producción e comercialización é moi longo, podendo extenderse ata cinco anos (selección de nais, nacemento, crecemento, curación dos produtos…). Nas súas previsións para este ano, a crise económica tamén deixa notar efecto, calculando que o crecemento se sitúe nun 25% frente ao 50% de suba que viñan rexistrando nos exercicios anteriores. Capital risco Así, teñen en proxecto unha sociedade de capital-risco con Xes Galicia, organismo dependente da Consellería de Economía, e prevén a apertura dunha nova granxa en Lugo, a maiores das que teñen na Fonsagrada (onde contan con 42 reprodutores e entre 400-500 animais de cebo nunha finca dunhas 17 hectáreas na que se crían ao aire libre). No tocante ao mercado, teñen tres vías de comercialización: o ‘porco leasing’, no que o cliente das súas enseñas, e unha das máis chamativas, convertida en opción gastronómica selectiva. A cría ao aire libre destes animais é un factor clave para a calidade do produto, tal como sinalan desde a Asociación de Criadores de Ganado Porcino Celta, Asoporcel, que integra a máis de medio cento de socios de toda a comunidade autónoma e que traballa en prol da variedade xenética, así como tamén na defensa dos intereses dos asociados e levando a cabo, entre outras actividades, un rexistro de nacementos.Recuperación"A raza está gozando na actualidade dun proceso de recuperación no censo e no aprecio popular", recollen desde Asoporcel, destacando tamén as características organolépticas desta raza, "xa que presenta uns produtos resultantes da canal dun grande valor comercial pola xugosidade que lle aporta o veteado que lle caracteriza, e pola composición dos ácidos graxos.Entre o programa de recuperación destaca tamén o traballo das cooperativas, con iniciativas para recuperar camiños e articular terreos con peches nos que os porcos celtas poidan criarse en liberdade.A cría lévase a cabo con lentitude e rigor. As femias de porco celta comézanse a cubrir aos sete-oito meses de idade e, tras unha xestación de 114 días, adoitan parir entre 12 e 14 leitóns, que logran criar facilmente porque posúen unhas boas calidades maternais e un número suficiente de tetas útiles para alimentar todos os leitóns.AbaneoO seu abaneo ao camiñar –derivado da lonxitude da súa columna vertebral- e a forma de violín dos seus xamóns son algunhas das peculiaridades do porco celta, resumidas por dous adxectivos definitorios: rústico e harmónico. Dentro desta raza diferéncianse tres variedades, consonte á súa localización e á ausencia ou presenza de pigmentacións: a santiaguesa, a barcina e a carballina. As variedades santiaguesa e barcina sitúanse no sur das provincias de Lugo e A Coruña e nas provincias de Pontevedra e Ourense, mentres que a variedade carballina é orixinaria da comarca de Carballo e comarcas limítrofes na Coruña. Por España, ten varios “curmáns”, que comparten con el o feito de seren derivados célticos: o navarro baztanés; catalán, de Vich; molinés, de Guadalaxara; alistano, de Zamora; lermeño, de Burgos; e o tipo máis unificado, chamado chato victoriano.

A Fonsagrada acollerá a finais de mes a primeira Festa do porco celta, co sorteo dun xamón

O día 28 deste mes está prevista a celebración da primeira Festa do porco celta, que terá como escenario o concello da Fonsagrada, no que existen varias explotacións e industrias cárnicas dedicadas a este animal autóctono. A festa contará con charlas informativas, degustación e para rematar terá lugar o sorteo dun xamón de porco celta.
A feira abrirase ás dez da mañá e hora e media despois terá lugar unha charla a cargo da Asociación de criadores de gando porcino celta (Asoporcel). A inauguración oficial será ao mediodía e nela ofrecerase unha degustación do produto, previa ao xantar a base de porco celta, que dará comezo ás dúas da tarde.
Dado que o aforo é limitado, desde a organización fixaron o 24 de novembro como data límite para facer as reservas, para o cal se pode chamar ao teléfono da citada asociación 982 226 252.

OFICIOS TRADICIONAIS: OS ZAHORIES

O cura de Narahío é un dos zahoríes máis demandados, ata a nivel autonómico, e xa localizou ao redor de 1.350 caudais subterráneos

O enigma da procura de auga carece de misterio para José María Ladra López, o cura da parroquia de Narahío (Concello de San Sadurniño), quen durante máis de catro décadas foi perfeccionando unha calidade «innata» asociada ao descubrimento de fontes subterráneas.
Como en tantos outros casos, o seu «don», como lle gusta denominalo, descubriuno vendo a outro zahorí no seu Vilalba natal. «Probei fortuna e comprobei que tamén movíase a vara», asegura. O tempo, a práctica (conta no seu haber co achado duns 1.350 fluxos no subsolo), o estudo de libros de parapsicología como o do pai Pilón (un dos especialistas máis veteranos do país nese ámbito) e a súa convicción de que posúe verdadeiras habilidades para a radiestesia, unha especie de sexto sentido que permite detectar enerxías ocultas, convertéronlle agora nun dos zahoríes máis demandados, non só na comarca de Ferrolterra: a súa certeira puntería á hora de atopar as «veas» da terra fixo que a súa popularidade transcenda máis aló de Galicia.
O párroco non dubida en asegurar as claves do seu éxito: «Unha aptitude innata, unha gran concentración e ?afirma con sorna- ou non beber».
Fronte á igrexa da parroquia, o cura explica o seu método, herdado do ancestral utilizado xa polos gregos, que contaban nas súas expedicións con individuos especializados en geomancia para buscar minerais que lles servisen de proveito. «Xo precísanse ferramentas sinxelas, como unha variña en forma de i grego, que non meu caso adoita ser de salgueiro e que debe estar verde, un cable de cobre e un péndulo».
A procura da auga
José María concéntrase, aperta os brazos contra as costelas, suxeita forte a vara e comeza a andar. A partir do suposto de que a presenza de auga xera un movemento espasmódico na rama, esta comeza a vibrar para, a continuación, inclinarse cara ao chan de modo que o vértice apunta á corrente. ¡Auga! A oscilación do péndulo confirmará, posteriormente, a súa localización e o cable de cobre, orientado cara ao Norte, dará os datos precisos da profundidade á que se atopa o caudal.
O párroco, aínda que non se atreve a afirmar que nunca fallou, si transmite unha confianza cega, case divina, na súa fiabilidade. Ademais, e sobre a non sempre pacífica coexistencia cos poceros profesionais, insiste en que «ao final son eles vos que veñen falar comigo».
Debido ao beneficio que reportan os seus experimentos, o éxito dos zahoríes non decae a pesar de que avance o século XXI. Iso si, aclara que é en épocas de seca cando a súa cotización máis se eleva.

XERGA

As xergas ou xirias son unha linguaxe falada propia de determinados oficios tradicionais, de carácter esotérico ou críptico (só coñecida polos membros do grupo) que a utiliza para se diferenciar e afirmar como grupo así como para evitar ser comprendido polos demais.
Nestas linguas mestúranse palabras galegas propias cun significado modificado, neoloxismos e deformacións. Sempre foron transmitidas por vía oral e só na primeira metade do século XX comezaron a ser rexistradas por escrito.

Na lingua galega existen varias xirias profesionais que reciben o nome de verbos, verbas ou latíns e que están en proceso de desaparición.ç

• Barallete: xerga dos afiadores e paragüeiros, de Nogueira de Ramuín (Ourense).
• Xerga dos cesteiros: Mondariz (Pontevedra).
• Verbo dos arxinas: xerga dos canteiros, da Terra de Montes (Pontevedra).
• Fala dos cabaqueiros ou verbo daordes: xerga dos telleiros do Rosal (Pontevedra).
• Latin dos chafoutas: xerga dos albaneis

Os zoqueiros loitan por sobrevivir

O oficio do zoqueiro galego, de notable importancia até mediados da pasada centuria, áchase en transo de desaparición, ao ser substituídas as tradicionais zocas por calzado de sola de coiro ou de goma. Con todo, e a pesar do que moitos crean, polo catro provincias galegas (sobre todo, por Lugo e Ourense) aínda resisten varios artesáns que, con moito humor, paciencia e dedicación esgotan os seus últimos anos facendo vos derradeiros pares deste calzado de madeira. Os seus destinatarios son os asiduos ás feiras de antigüidades, os emigrantes que desexan ter na súa casa un exemplo da historia galega, algúns agricultores e, sobre todo, grupos de baile tradicional.Como exemplo vivo do que foi este oficio resiste Leonardo Villamel, un lucense orixinario de Rigueira, na Pastoriza, onde é coñecido por todos como ou Zoqueiro. Cos seus 81 anos case cumpridos, o artesán bota a vista atrás para lembrar como foron os seus inicios no oficio. «Eu comecei a traballar cando tinga ao redor de 13 anos. Daquela podiamos chegar a facer oito pares de zocas ao día e, por cada xornada cobrábase 40 pesetas, unha cantidade que daba para vivir, pero que agora -ri- non chegaría para nada. Como cambiaron as cousas!».Tras traballar até os 40 anos, Leonardo fixo un parón como zoqueiro, «xa que ou ritmo dá vida impedía que viviramos con isto» Por iso, dedicouse a outros traballos ata que xa xubilado preguntouse «e será que me esquecín de como facer as zocas?»Unha simple estancia no seu taller sérvenos para negalo: en pouco máis dunha hora, Leonardo móstranos como lograr transformar a madeira en dúas belas zocas. Para conseguilo, e do mesmo xeito que sucedía outrora, cando o normal era que nun taller houbese dous zoqueiros, bota man de Paco García Carreiras, un habitante de Muimenta, quen, inusualmente, decidiu dedicarse ao oficio tras haberse xubilado, hai practicamente dous anos.Entre os dous mostran todo o proceso: comezan o seu labor aserrando a madeira en anacos do tamaño das zocas. A continuación, un dos artesáns dálle a cada un deles, no burro de desbastar, a forma externa do futuro calzado coas ferramentas do machado e a aixola (ver vídeo). Posteriormente, pásallo ao outro, que tras aseguralo con cuñas no burro de escavar, labra no seu interior coas trades, as gubias e as llergas (na zona de Leonardo coñéceselles como alegres). Tan só restará alisarla co coitelo coñecido como revocador e, finalmente, facerlle, si quéreselle algúns debuxos, co repinisco. En definitiva, ferramentas sinxelas, pero que precisan dunha técnica de traballo difícil.Como recomendacións, ambos apostan porque a madeira sexa de «bidueiro, ameneiro ou salgueiro» ou, mesmo, de platanais. E varían as zocas por sexos? «Si, as dás mulleres son máis estreitas, acostuman a ter a punta máis levantada e a ter algo máis de tacón pero nunca moito. As dous homes, polo contrario, teñen ou empeine máis ancho e son máis cubertas, máis brutas».Tanto a Leonardo como a Paco lles entristece que este oficio «tan sacrificado» pérdase. «Antes, en cada casa había un zoqueiro». Por iso, non dubidan en alegrarse da existencia de alguén moza que loita por facer sobrevivir o oficio.O único zoqueiro novoA tan só media hora de Rigueira sitúase Mondoñedo e o barrio artesanal de Vos Muíños, onde ten o seu obradoiro Alberto Geada (http://www.albertogeada.com/), un mozo de 28 anos que trata de manter viva a paixón por esta artesanía. «Case todo ou mundo dicíame estás tolo!, como che vas a poñer a facer zocas si case non as usa naide?»Pois non só se dedicou ao oficio que tiña o seu pai senón que creou na localidade mindoniense un pequeno museo do calzado de madeira onde exhibe exemplares de zuecas e madreñas (variedade da zona oriental de Lugo e Asturias) nas súas distintas variedades; algúns pares teñen máis dun século de antigüidade e constitúen verdadeiras obras mestras deste vello oficio artesanal. Ademais, ten outro proxecto en mente: crear un gran museo sobre esta materia, ao que incorporaría máis de 150 pezas que xa adquiriu por todo o mundo e polas que algúns casos, como por unhas galorchas de Vos Oscos (variedade entre as zocas e as madreñas), chegou a pagar até 9.000 euros. Todo iso, si logra algún tipo de axuda por parte das distintas administracións ás que, non dubida en criticar a súa falta de atención. Así, tanto asegura que «ou único que fan é embolsar para eles e nós non vemos un peso» como constata que «vos artesáns, desde que nacemos ata que morremos, estamos en crise».Mentres o proxecto non se materializa, Alberto prosegue facendo no seu taller, de forma artesanal, distintas zuecas e madreñas, utilizando para iso as tradicionais ferramentas deste oficio. Parte da produción véndese á xente que aínda utiliza este calzado (sobre todo, na zona de Asturias que limita con León); o resto vai a tendas de artesanía nas que se aprecian como obxecto decorativo. Pero ademais, e como exemplo de novas saídas para o oficio, Alberto logrou que un deseñador, Manuel Bolaño, incorporáseas ás pasarelas de moda («neste ano a ver conseguir que estean en Milán»), e que, tamén, utilizásense en distintos espectáculos teatrais, como un que tivo lugar recentemente en Barcelona.Renovarse ou morrer. Leste podería ser a lema que anima a esta especie de último mohicano nado en Alfoz. Si pola súa zona había outrora até 16 fábricas de madreñas e preto de 70 zoqueiros, na actualidade, tan só queda el, «ou único "pringao" que ainda se adica a isto». Iso si, promete dar moita guerra.

AS PORTAS DA MURALLA ROMANA DE LUGO

A Muralla Romana construíuse tras a ameaza dos bárbaros a Roma, polo que causou temor á poboación de Lugo. Conta con dez portas: cinco antigas e cinco modernas. Estas últimas foron abertas a partir do ano 1853 xa que se confirmou un crecemento urbano. En catro delas está permitida a circulación de tráfico, mentres que as outras seis son peonís. Contan que durante un tempo as portas eran pechadas todos os días con portóns de madeira co fin de controlar a quen entraban nas épocas de guerra ou peste.Estas son:
Porta de Santiago: pertencía á Igrexa, era privada e utilizada para acceder ás hortas. Esta era a única que permanecía aberta en tempos de peste.
Porta Miñá: esta porta de orixe romana, é a que se conserva hoxe en día con menos modificacións, xa que se tentou derrubala para logo substituíla, pero a situación económica do municipio non llo permitía. Hoxe en día é coñecida co nome de ?Porta do Cármen? xa que está siutada fronte a unha capela con este nome.
Bispo Odoario: foi constriuda nunha das esquinas, nunha cornixa. Mide 10 metros de alto e 12 metros de ancho.
Porta Nova: existente desde a época romana, foi a principal comunicación co lado norte. Logo, na época medieval, foi reconstruída.
San Fernando: orixinalmente foi chamada ?Porta do Príncipe? en honra ao recentemente nado, Alfonso XII. Esta reformouse e é chamada San Fernando. Logo da súa reforma, pasou a ser a porta pola que circula a maior cantidade de peóns e tráfico desde os barrios Agro do Rolo, Piringalla, Feijóo e Garabolos, que acumulan o 45% da poboación.
Porta Falsa: foi coñecida co nome de ?Porta da Fenda? polas súas dimensións. Por esta entraban e saían os correos xa que era a porta máis próxima ao camiño da Coruña, a sede da Capitanía Xeral, e Audiencia. No século XX deixouse de permitir a circulación de tráfico pola mesma e dotouse dun acceso peonil.
Porta dá Estación: esta porta abriuse a pedido dos veciños da cidade, xa que non tiñan unha comunicación directa co Barranco de Friás, onde estaba situada a estación do ferrocarril.
San Pedro: nas súas orixes era utilizada polos mercadores que comerciaban dentro da cidade e foi a entrada dos peregrinos que se desprazaron na Idade Media cara a Santiago.
Bispo Izquierdo: foi a terceira porta en ser aberta, e o seu nome é en honra ao Bispo Izquierdo, quen beneficiou moito á cidade, xa que foi quen reconstruíu o acueducto romano.
Bispo Aguirre: foi a cuarta porta en ser aberta, e construíuse para ter acceso ao novo Seminario e ao Cemiterio.